Fonlar üzerinden borsa manipülasyonu nasıl işliyor? Türkiye'deki krizden dersler ve izlenecek yol

Kısaca

455 binden fazla yatırımcıyı etkileyen fon krizi ve 131 fonun tasfiye kararı 28 Ağustos’ta devreye alınan düzenlemeler ile manipülasyon sınırlandırılmaya çalışıldı Kriz sonrası likidite sorunları ve yatırımcı ödemelerinin zamanında yapılamaması riski izlenecek nokta

Ana mesele

Fonlar üzerinden borsada manipülasyon riski, düşük dolaşımlı hisseler nedeniyle yüksek fiyat etkisi yaratabilir.

Ne değişti?

Krizdeki mekanizma ve düzenlemelerin piyasa üzerindeki etkileri netleşiyor.

Beni nasıl etkiler?

Okuyucu için yatırımcı güveni ve likidite konusunda tetikleyici bir durum.

Ne oldu?

Türkiye'de fon krizinde bazı fonların düşük dolaşımlı hisselerdeki hareketlerle manipülasyon ihtimali gündeme geldi.

Neden şimdi?

2025'in son çeyreğinde SPK'nın düzenlemeleriyle riskler belirginleşti ve tasfiye kararları alındı.

Neden önemli?

Yatırımcı güveni sarsılıyor ve likidite riskleri artıyor; piyasa istikrarı için adımlar izleniyor.

Kimler etkileniyor?

• 455 binden fazla yatırımcı
• 131 fon tasfiye edildi
• 38 kişi hakkında suç duyurusu

Sektör ve piyasa etkisi

Borsa ve yatırım fonları üzerinden risk algısı artıyor

Riskler

• Likidite sıkışıklığı
• piyasa manipülasyonu riski
• yatırımcı güveninin zayıflaması

Takip edilmesi gerekenler

• Tasfiye süreçlerinin sonuçları
• Düzenleyici adımların etkisi
• Yatırımcı ödemelerinin karşılanma durumu

Haberin tamamı

Türkiye'de 455 binden fazla yatırımcıyı etkileyen fon krizi, bazı fonların düşük dolaşımlı hisselerde yoğunlaşmasını gündeme getirdi. Peki sistem nasıl işledi ve neden ödeme krizine dönüştü?

https://p.dw.com/p/5NKCC Toplam büyüklüğü 890 milyar lirayı aşan fon krizinden 450 binden fazla yatırımcı etkilendi Fotoğraf: Ozan Kose/AFP Reklam Türkiye'de 455 binden fazla kişiyi etkileyen 131 fonun nasıl tasfiye edileceği ve yatırımcılara ne kadar ödeme yapılabileceği tartışılırken, krizin arkasındaki mekanizma da mercek altında.

Sermaye Piyasası Kurulu (SPK), bazı fonların fiili dolaşımı düşük hisselerde "ekonomik gerçeklik ve şirket büyüklükleri ile açıklanamayacak" fiyat hareketlerine neden olduğunu 2025'in son çeyreğinde gözlemlediğini bildirdi. Kurul, 28 Ağustos'ta devreye alınan düzenlemelerin amaçlarından birinin de "fonlar üzerinden manipülasyon imkanının sınırlandırılması" olduğunu belirtti.

Ağustos sonunda getirilen yeni düzenlemelerin ardından bazı fonlarda likidite sorunları ortaya çıktı ve yatırımcıların para çekme talepleri zamanında karşılanamadı. SPK, 17 Eylül'de yedi portföy yönetim şirketine ait 131 fonun tasfiye edilmesine karar verdi. Aynı dönemde bazı hisse işlemleri nedeniyle 38 kişi hakkında piyasa dolandırıcılığı kapsamında suç duyurusunda bulunuldu.

Peki fonlar üzerinden borsada manipülasyon nasıl yapılabiliyor? Düşük dolaşımlı hisselerdeki alımlar fon getirilerini nasıl yükseltiyor, yeni yatırımcıların parası bu döngüyü nasıl besliyor ve para çıkışı başladığında mekanizma neden tersine dönüyor?

Bir şirketin bütün hisseleri borsada alınıp satılmıyor. Hisselerin önemli bölümü hakim ortakların veya büyük hissedarların elinde bulunabiliyor. Piyasada gerçekten alınıp satılabilen bölüm fiili dolaşımdaki hisseleri oluşturuyor.

Fiili dolaşım düşük olduğunda piyasadaki hisse miktarı sınırlı olduğu için büyük alımlar fiyat üzerinde daha fazla etki yaratabiliyor. Borsa İstanbul'da yüzlerce şirket bulunmasına rağmen büyük yatırımcıların yüksek miktarlarda işlem yapabileceği büyük ve likit şirket sayısı sınırlı.

DW Türkçe'ye konuşan Kadir Has Üniversitesi'nden Prof. Dr. Özgür Orhangazi, bazı yatırım fonlarının yatırımcılardan topladıkları parayla düşük hacimli ve fazla işlem görmeyen hisselerde büyük pozisyonlar oluşturduğunu anlatıyor.

Fonların alımları fiyatı yükselttiğinde, portföyde bulunan aynı hisselerin piyasa değeri ve dolayısıyla fonun kağıt üzerindeki getirisi de artıyor. Orhangazi, yüksek getiriyi gören yeni yatırımcıların fona yönelmesiyle döngünün devam ettiğini belirtiyor. Yeni yatırımcıların getirdiği para, fonun yeni hisse alımları yapmasına imkan veriyor.

"Yeni para girişleri hisse alımlarına, bu alımlar hisse senetlerinin fiyatlarının yükselmesine, o da fonların getirilerinin yükselmesine, yeni yatırımcılar gelmesine, yeni para girişine yol açıyor."

Orhangazi bu yapıyı "ponzi benzeri" olarak nitelendiriyor ancak klasik saadet zincirinden ayırıyor. Ponzi sisteminde yeni yatırımcının parası önceki yatırımcıya kâr olarak aktarılıyor. Burada ise yeni para hisse alımlarında kullanılıyor ve fiyat yükseldikçe fonun elindeki hisselerin değeri ile fonun getirisi artıyor.

Orhangazi, para girişinin varlık fiyatlarını, yükselen fiyatların da yeni para girişlerini tetiklediği döngülerin finans piyasaları tarihinde çok sayıda örneği bulunduğunu belirtiyor. Düşük işlem hacimli hisselerde yoğunlaşmanın fiyatları kağıt üzerinde çok yüksek seviyelere taşıyabileceğini ifade ediyor.

Bir fonun düşük dolaşımlı bir hisseyi satın alması veya yaptığı büyük alımın fiyatı yükseltmesi tek başına manipülasyon anlamına gelmiyor. Orhangazi de hisse satın alınmasının kendi başına yasa dışı olmadığını vurguluyor.

Orhangazi, para girişi ile varlık fiyatlarının birbirini beslediği döngünün normal piyasa koşullarında da ortaya çıkabileceğini ancak aynı mekanizmanın dolandırıcılık amacıyla da kullanılabileceğini belirtiyor.

Sermaye Piyasası Kanunu açısından belirleyici olan yalnızca bir hissenin alınması veya fiyatının yükselmesi değil. İşlemlerin fiyat, fiyat değişimi, arz veya talep konusunda yanlış veya yanıltıcı izlenim yaratmak amacıyla yapılıp yapılmadığı önem taşıyor.

SPK; Katılımevim, Gündoğdu Gıda ve Destek Finans hisselerindeki işlemler nedeniyle 38 kişi hakkında işlem bazlı piyasa dolandırıcılığı kapsamında suç duyurusunda bulundu. Kurul ayrıca bu kişiler ve Pusula Portföy hakkında iki yıl işlem yasağı kararı aldı.

Bu nedenle 131 fonun tasfiyesi, fonların tamamında manipülasyon yapıldığı anlamına gelmiyor.

Mekanizmanın kırılganlığı, fonun elindeki hisselerin kağıt üzerindeki değeri ile bu hisseler satıldığında elde edilebilecek para arasındaki farkta ortaya çıkıyor.

Örneğin bir fonun elinde 10 milyon hisse bulunuyor ve hissenin borsadaki son fiyatı 100 lira ise bu pozisyon kağıt üzerinde 1 milyar lira değerinde görünüyor. Ancak düşük likiditeli bir hissede 10 milyon hissenin tamamını 100 liradan alacak yeterli sayıda alıcı bulunmayabiliyor. Fon satış yaptıkça fiyat düşebiliyor ve kağıt üzerinde görünen 1 milyar liralık değer nakde çevrildiğinde daha düşük bir tutara gerileyebiliyor.

"Sizin yaptığınız işlemler sonucunda fiyatı bu kadar yükselen hisse senetlerini satmak zorunda kaldığınızda o fiyatlardan gerçek bir alıcı bulamazsınız. Bulamadığınız zaman da bütün düzenek kilitlenir."

Tasfiye kapsamındaki fonların toplam büyüklüğü yaklaşık 891 milyar lira olarak hesaplanıyor. Orhangazi bu rakamın, fonların tasfiye sonunda elde edilecek gerçek değerini göstermediğine dikkat çekiyor. Hisselerin hangi fiyattan satılabileceğinin, hatta tamamının satılıp satılamayacağının henüz bilinmediğini ifade ediyor.

Fonlara para girişi sürdüğü ve büyük satış gerekmediği sürece kağıt üzerindeki değer ile nakde çevrilebilecek değer arasındaki fark görünür olmayabiliyor. Sorun yatırımcılar paralarını geri istediğinde ortaya çıkıyor.

SPK 28 Ağustos'ta, serbest fonların bir şirketin fiili dolaşımdaki paylarında alabileceği pozisyonlara, şirketin fiili dolaşım oranına göre yüzde 2 ile yüzde 8 arasında değişen sınırlar getirdi.

Haberin tamamı için kaynak bağlantısını ziyaret edin.

Kaynaklar

• Deutsche Welle Türkçe